بوده است ، ممكن هم هست به خاطر اختصاص منصوب شده ، و تقدير كلام « أخص عينا » بوده باشد يعنى نوشيدن از كاس را كه گفتيم از هر كاسى نيست ، بلكه آن كاس را اختصاص مىدهم به چشمه اى كه چنين و چنان است . و كلمه « شرب » - به طورى كه گفته شده - « 1 » هم به خودى خود متعدى مىشود ، و مىگويى : « شربت الماء - آب را نوشيدم » ، و هم با حرف باء متعدى مىشود ، و مىگويى : « شربت بالكاس - با كاسه نوشيدم » پس هر دو يك معنا را مىرساند . و اگر از نوشندگان آن كاس تعبير به عباد اللَّه كرد ، براى اين بود كه اشاره كند به اينكه اگر از آن كاس مىنوشند به خاطر اين است كه به زيور عبوديت آراسته شدند ، و به لوازم آن عمل كردند ، اين معنا از سياق فهميده مىشود . و « تفجير عين » عبارت است از شكافتن زمين براى جارى ساختن آبهاى زير زمينى ، و ما ناگزيريم در اينجا تفجير عين را حمل كنيم بر صرف خواستن آن ، چون اين معنا مسلم است كه جارى ساختن چشمه هاى بهشتى نيازمند بيل و كلنگ نيست ، آرى نعمتهاى بهشتى به جز خواست و اراده اهل بهشت هيچ هزينه ديگرى لازم ندارد ، هم چنان كه فرمود : « لَهُمْ ما يَشاؤُنَ فِيها » « 2 » . و اين دو آيه همانطور كه قبلا اشاره كرديم تنعم ابرار را بيان مىكند ، كه چگونه از شراب بهشت و آخرت متنعم مىشوند ، ديگران هم دو آيه مورد بحث را به همين معنا تفسير كرده‌اند ، و بعيد نيست كه اين دو آيه در مقام بيان حقيقت عمل صالح آنان بر اساس تجسم اعمال باشد ، و بفهماند وفاى به نذر و اطعام طعام براى رضاى خدا ظاهرش وفا و اطعام طعام است اما باطنش نوشيدن از كاسى است كه مزاجش كافورى است ، آن هم از چشمه اى كه به طور مستمر خودشان با اعمال صالح خود مىشكافند ، و به زودى حقيقت عملشان در جنة الخلد برايشان ظاهر مىشود ، هر چند كه در دنيا به صورت وفا و اطعام طعام است . در نتيجه دو آيه مورد بحث در مجراى امثال آيه « إِنَّا جَعَلْنا فِي أَعْناقِهِمْ أَغْلالًا فَهِيَ إِلَى الأَذْقانِ فَهُمْ مُقْمَحُونَ » « 3 » است . مؤيد اين معنا ظاهر جمله « يشربون » و جمله « يشرب بها » است ، كه مىفهماند همين حالا مشغول نوشيدنند ، نه اينكه در قيامت مىنوشند ، و گر نه مىفرمود « سيشربون » ، و

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 407 . ( 2 ) اهل بهشت هر چه را بخواهند دارند . سوره ق ، آيه 35 . ( 3 ) ما هم ( چون ايشان كافر شدند ) بر گردن آنها تار نخ ( زنجيرهاى عذاب ) نهاديم در حالى كه سر بلند كرده و چشم بر بسته‌اند . سوره يس ، آيه 8 .